İbnu'l Cevzinin Mevduatına Yazılan Tenkit Eserler

1-Zehebî (748/1374): Tertîbu’l-Mevdûât:

Zehebî,  ibnu’l-Cevzî’nin zikretti i hadislerin sened ve metinlerinde ihtisara giderek bu eseri hazırlamı tır. Birkaç yerde  bnu’l-Cevzî’ye tenkitlerde bulunmuştur.[1]

2- ibn Hacer (852/1448): el-Kavlu’l-Musedded fi’z-Zebbi ani’l-Musned: 

Ahmed b. Hanbel’in Musned’ini savunmak isteyen  bn Hacer, Mevdûât’ta geçen 24 Musned rivayeti nedeniyle  bnu’l-Cevzî’yi tenkit eder.[2]

Bu eserde, Ahmed b. Hanbel’in  Musned’den çıkarılmasını istedi i halde, sehven veya bir şekilde çıkarılmadığı  eklindeki bir varsayımla veya o hadisin başka zayıf tariklerini, yani zayıf [3] mütâbilerini zikretmek suretiyle Mevdûât’ta geçen rivayetleri desteklemeye çalışır.

3-Suyûtî (911/1505): Zehebî’nin Hâkim’in Mustedrek’inde yaptığı gibi,  ibnu’l-Cevzî’nin  Mevdûât’ını baştan sona ele alarak değerlendiren ilk çalı mayı Suyûtî [4]yapmıştır.

 

Suyûtî,  bnu’l-Cevzî’yi tenkit etti i hadisleri bazan birarada bazan da bir kısmını ayırmak suretiyle ayrı çalışmalarda ele almıştır:

a-      el-Kavlu’l-Musedded ve Zeyluhû Aleyh:

Suyûtî bu çalışmasında,  bn Hacer’in zikretmedi i 14 Musned rivayetini ele [5]  almıştır.

b) el-Kavlu’l-Hasen fi’z-Zebbi ani’s-Sunen:

Suyûtî bu çalışmasında  ibn Hacer’in  el-Kavlu’l-Musedded’i, buna eklediği rivayetler yanında, sonradan ilave ettiği hadisleri bir araya getirmiş  ve zikrettiği yüzyirmi küsûr rivayetin mevzu olmadığını göstermeye çalımıştır.

Rivayetlerin dört tanesi Ebû Dâvûd’da, yirmiüç tanesi Tirmizî’de, bir tanesi Nesâî’de, onaltı tanesi  ibn Mâce’de, bir tanesi Hammâd b.  âkir’in rivayetiyle  Buhârî’de, gerisi de Buhârî’nin Sahîh’i dı ındaki Halku Ef’âli’l- bâd gibi eserleriyle Sahîh’e olan taliklerde, Dârîmî’nin Sunen’inde,  bn Hibbân’ın  Sahîh’inde, Hâkim’in  Mustedrek’inde ve  Beyhakî’nin [6]eserleri gibi “muteber” çalışmalarda geçmektedir. 

c) el-Leâli’l-Masnûa fi’l-Ehâdîsi’l-Mevdûa:

Suyûtî, ibnu’l-Cevzî’nin kitabını ayıklamak, ihtisar edip tenkit etmek için bir  eser hazırlayıp hazırlamamak hususunda uzun süre tereddüt ettiğini, sonunda [7]istihare yaptığını ve gönlünün genişlemesi üzerine buna başladığını söyler.

Suyuti eserinde,  ibnu’l-Cevzî’nin kitabını özetleyerek tenkitlerde bulunur.

Yukarıda geçen eserlere ilaveten,  ibn Asâkir’in  Târîh’i,  bnu’n-Neccâr’ın  Târîh’i, Deylemî’nin Firdevs’i, Ebu’ -ş eyh  bn Hayyân’ın eserleri ve diğer hadis kitaplarında [8] Cevrekânî’yi de  ibnu’l-Cevzî’yle beraber geçen rivayetleri de değerlendirmeye alır.tenkit eder.

Tedrîb’te eserini şöyle tanıtır: “

ibnu’l-Cevzî’nin bu eserini ihtisar ettim.  isnadların sadece ihtiyaç olan kısmını aldım.

Hadislerin metinlerini zikredip  ibnu’l-Cevzî’nin bunlarla ilgili değerlendirmelerini aktardım. Çoğunlukla onu değerlendirmelerinde tenkit ettim. Bu hadislerde, çoğunlukla hadis imamlarının özellikle de  şeyhu’l- islam’ın eserleriyle emâlîlerindeki değerlendirmelerine tabi [9] oldum.”

Suyûtî’nin bu eseri -kendisinin de belirttiği gibi-  ibnu’l-Cevzî’ye yönelik tenkitlerle doludur.

Kitabının önemli bir kısmında,  ibnu’l-Cevzî’nin mevzudur dediği hadislerin diğer kitaplarda geçen farklı varyantlarını zikrederek, bunların mevzu olmadığını göstermeye çalışır.

Dolayısıyla kitabı, Hz. Peygamber’in sözü olmadığını kabul ettiği mevzu hadislere yönelik bir çalışma olduğu kadar, hadis müdafaası olarak ta değerlendirilebilecek durumdadır.

d) Zeylu’l-Leâlî:

Suyûtî Leâlî’ye zeyl yazmı  ve i bnu’l-Cevzî’nin zikretmediği mevzu hadisleri [10]bu eserine almıştır.

e) en-Nuketu’l-Bedîât ale’l-Mevdûât: [11]

Bu eserini sadece  ibnu’l-Cevzî’ye yönelik tenkitlerine ayırmıştır.

f) et-Taakkubât ale’l-Mevdûât:

Eserin mukaddimesinde de belirtti i gibi, bu çalışmada  Nuket’i [12]özetlemiştir.

Çalışmanın sonunda,  ibnu’l-Cevzî’nin kaç rivayetini tenkit etti ini rakamla belirtmektedir:

Muslim’in 1 hadisi, Hammâd b.  âkir rivayetiyle Buhârî’nin bir hadisi, Ahmed b. Hanbel’in Musned’inin otuzsekiz hadisi, Ebû Dâvûd’un dokuz hadisi, Tirmizî’nin otuz hadisi,  Nesâî’nin on hadisi,  bn Mâce’nin otuz hadisi, Hâkim’in Mustedrek’inin altmı  hadisi. Geri kalanlar da Beyhakî’nin  Sunen’inde,  bn Huzeyme’nin Sahîh’inde,  bn Hibbân’ın Sahîh’inde, Ebû Ya’lâ’nın Musned’inde, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî’nin  Musned’inde, Saîd b. Mansûr’un  Sunen’inde, Bezzâr’ın [13] Dolayısıyla bu eserinde üçyüz Musned’inde ve diğer kitaplarda geçen hadisler.[14]

Bu durumda, muhakkik Boyacılar’ın  Mevdûât’a civarında hadisi ele almaktadır.yaptığı numaralandırmaya göre, mukaddimenin dı ında eserde yer alan ve mevzudur hükmü verilen 1617 hadisten üçyüz tanesi mevzu değildir.

Bu da Suyûtî’nin Mevdûât’taki rivayetlerin yaklaşık yüzde onsekizbuçuğunu tenkit ettiği anlamına gelmektedir.

 

3- ibn Arrâk (963/1556): Tenzîhu’ - erîati’l-Merfûa mine’l-Ehâdîsi’ - enîati’l-

Mevdûa:

 ibn Arrâk bu çalışmasında  ibnu’l-Cevzî’nin Mevdûât’ı ile Suyûtî’nin  ibnu’l-

Cevzî’yle ilgili eserlerini özetlemiştir.

Suyûtî’ye tabi olarak tertip ettiği kitabın içindeki bölümler üç fasıldan meydana gelmektedir.

Birinci fasıl:  ibnu’l-Cevzî’nin mevzudur dedi i, Suyûtî’nin itiraz etmedi i hadisler.  kinci fasıl:  ibnu’l-Cevzî’nin mevzudur dedi i, Suyûtî’nin itiraz ettiği hadisler.

Üçüncü fasıl: Suyûtî’nin zikredip  bnu’l-Cevzî’nin [15] zikretmediği hadisler.

4-Ebu’l-Hasen es-Sindî el-Hanefî:  ibn Mâce talikinde,  ibnu’l-Cevzî’nin de [16]tenkit etmiş olduğu hadisleri değerlendirmiş  ve durumlarını açıklamıştır.

Buraya kadar aktardığımız değerlendirmelerden ve kitap tanıtımlarından ortaya çıkan sonuç  şudur: 

ibnu’l-Cevzî kitabının büyük kısmında başarılı olmuştur.

Bununla beraber

 a) başta Kütüb-i Sitte ve Ahmed b. Hanbel’in Musned’inde bulunan hadisler olmak üzere mevzu olmayan bir kısım hadisleri eserine almakla hata etmiştir.

 b)  ibnu’l-Cevzî’nin ikinci hatası, kendisinden önceki bazı alimlerin hadisin bir tarikine yönelik tenkitlerini genelleştirmesi ve hadisin metnini mevzu saymasıdır.

Oysa aynı hadis başka tariklerle de gelmiş  ancak,  ibnu’l-Cevzî gerekli incelemeyi yapmamıştır.

Bu bakı  açısıyla Babanzâde Ahmed Naim  şöyle demektedir:

“Suyutî’nin mevzuât [17] kitapları elde bulunmadıkça  ibnu’l-Cevzî’ye itimad edilmemelidir”

Mevdûât nedeniyle eleştirilere maruz kalan  ibnu’l-Cevzî iki hususta daha tenkide uğramıştır.

1-Mevdûât  bnu’l-Cevzî’nin mevzu hadisleri topladığı bir çalışmadır. 

ilel ise, kendisinin ifadesine göre, son derece zayıf rivayetleri biraraya getirdiği bir eserdir.

Muhteva farklılığına rağmen,  Mevdûât’ta yer alan bazı rivayetler  ilel’de de yer almaktadır. Oysa bu rivayetlerin sadece iki kitaptan birinde bulunması gerekirdi. [18]

Nitekim Sehâvî, bunun hayret verici bir durum olduğunu söyler.

Devamı : Dini Eserler Bölümünde [Türkçe Dosyalarda] 

 

 

• < Önceki    
• Sonraki >